တၢ်စံၣ်တဲၤတဲလီၤ တၢ်သးခုကစီၣ်

ဖဲပလဲၤတၢ်သးခုကစီၣ် အတၢ်လဲၤတၢ်က့ၤလၢ အံၣ်ကွ့ၣ်ဒီ (Ecuador) အထံကီၢ်န့ၣ်ဒီး, ဖဲပှၤတဂၤ ထုးဖှိၣ်ဝာ်ဖှိၣ်က့ၤ ပသၢသၣ်ဂီၤအကတီၢ်, လၢတၢ်ထုကဖၣ်ဆူၣ်ဆူၣ်အပူၤန့ၣ် ပလဲၤအိၣ်သကိးအီၤန့ၣ်လီၤ. လၢ စပဲန့းရှ် (Spanish) အကျိာ်, တၢ်ကတိၤ တပံာ်တကျါအပူၤန့ၣ် ယတဲဘၣ်အီၤလၢ ယၤဒီးယတံၤသကိးတဖၣ် ပအဲၣ်ဒိးတဲလိာ်သကိးဒီးနၤ ဘၣ်ဃးဒီးလံာ်စီဆှံအဂ့ၢ်ဖုၣ်ကိာ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲပအုၣ်ပသးလၢ တၢ်သးခုကစီၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, အဝဲဆိကတီၢ် အတၢ်ဖံးတၢ်မၤ, ဒီးဒိကနၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဝံၤန့ၣ်ဒီး, ပတံၤသကိးအကျါတဂၤန့ၣ် စးထီၣ်ဖးဝဲဒၣ် လံာ်စီဆှံလၢ အဲကလံးအကျိာ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲပနၢ်ဟူ တၢ်ဖးဖျါထီၣ် တၢ်သးခုကစီၣ်အဂ့ၢ်လၢ အဲ(န)ဒံး(စ) အကစၢၢ်ကလိ (Andes mountains) တဖၣ် အကျါ, ဒီးပှၤတဂၤအံၤ ဖးပိာ်ထွဲ တၢ်သးခုကစီၣ်အဂ့ၢ်လၢ စပဲန့းရှ် အကျိာ်, ခီဖျိလံာ်ဆံးဆံးဖိလၢ ပဟ့ၣ်အီၤအပူၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အကတီၢ်အစီအဆှံဖိလၢ ပဝဲကိးဂၤဒဲးအဂီၢ် န့ၣ်လီၤ. ပကတိၤတၢ်ဒီးအီၤ,ဃုာ်ဒီးအဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဖံးတၢ်မၤတၢ်လၢ တၢ်လီၢ်အိၣ်စီၤစုၤဒီးအီၤန့ၣ်ဝံၤ, ပဃ့ထုကဖၣ်တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်, ဒီးပလဲၤကဒီးဆူညါတဟံၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲပလဲၤ ကစၢၢ်ကလိအတၢ်လဲၤကျဲ, ပဖးလံာ်စီဆှံ, ဒီးစံၣ်တဲၤတဲလီၤ ကစၢ်ခရံာ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ယဆိကမိၣ်ထီၣ်…

လၢပတၢ်သယုၢ်သညိအပူၤန့ၣ် ယွၤအိၣ်ဒီးပှၤ

ဟဲနရံၣ် ဒ့ဘ့း သရိ (Henry David Thoreau) ကွဲးပာ်ဖျါထီၣ် ဝ့ၢ်တဝ့ၢ် ဒ်အမ့ၢ်တၢ်လီၢ်လၢပှၤအါဂၤတဖၣ် “အိၣ်ဆိးလိာ်သကိးလၢ တၢ်သယုၢ်သညိအပူၤ” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကတိၤတဖၣ်အံၤ ဖျါလၢအမ့ၢ်ဝဲတီဝဲသ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢပသးစၢ်အကတီၢ်, တၢ်သးဝံၣ်တဖၣ် လၢအမ့ၢ်, “Mr Lonely,” “Only the Lonely,” ဒီး “Eleanor Rigby” တဖၣ် အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် “ထဲလၢတၢ်အိၣ်လီၤဖး, ဒီးတၢ်အိၣ်သယုၢ်သညိ” တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. နံၣ်လၢအပူၤကွံာ်တယံာ်ဒံးဘၣ်န့ၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီးတၢ်ဆါသံသတြိာ်တမံၤ, ဒီးတၢ်သ့ၣ်ညါအီၤလၢ ပှၤဘၣ်အိၣ်လီၤဖး တၢ်ဆၢကတီၢ် အအါကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်ရ့လိာ်မၤသကိးတၢ်အကျိၤကျဲတဖၣ် မၤမံသူၣ်မုာ်သး တၢ်အိၣ်သယုၢ်သညိတမံၤအံၤ, ခီဖျိလၢဟ့ၣ်ထီၣ်ပှၤ တၢ်ဘၣ်ထွဲတုၤအိၣ်လိာ်သးလၢ အတအိၣ်ဒီးတၢ်ရ့လိာ်ဘၣ်ထွဲန့ၣ်လီၤ. တၢ်သယုၢ်သညိတမံၤအံၤ ကမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဆါသံသတြိၢ်အသီတမံၤသ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.

လံာ်မးသဲ ပာ်ဖျဲဝဲဒၣ် တၢ်တဲပူ ဘၣ်ဃးဒီး ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး အတၢ်အိၣ်ဖျဲၣ်အဂ့ၢ် (၁:၁၈-၂၅) အပူၤန့ၣ်, စံးဘၣ်ပှၤ, “တၢ်အံၤခဲလၢာ်မၤအသးဒ်သိးကစၢ်အကလုၢ်ကထါလၢဝံ (ယရှါယၤ) တဂၤန့ၣ် ကလၢထီၣ်ပှဲၤထီၣ်ဝဲလီၤ.…

အိၣ်မုာ်သူၣ်မုာ်သးလၢယွၤအပူၤ

စဲ(မ) (Sam), န့ၣ် အိၣ်ဆိးလၢယဟံၣ်အဃၢၤ, ဒီးဘၣ်ဖဲမုၢ်တနၤန့ၣ် ဟဲက့ၤဆူအဟံၣ်အကတီၢ်, တဟဲက့ၤဒိးဝဲဒၣ် အသိလ့ၣ်ဘၣ်. စဲ(မ) တဲဝဲဒၣ်အမါ “ပှၤဃုာ်ယသိလ့ၣ်လံ,” ဒီးတဲကဒီးဝဲလၢ, “ယကမံလီၤ. ယကကွၢ်ကျဲၤယဲလၢခဲဂီၤန့ၣ်လီၤ. အမါကမၢကမၣ်ဘၣ်အီၤဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်မနုၤအဃိ စဲ(မ) တဂၤ ပာ်အသးမုာ်မုာ်သ့ဝဲလဲၣ်န့ၣ် အမါတဂၤ တနၢ်ပၢၢ်ဝဲဒၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, စဲ(မ) တဲနၢ်ပၢၢ်အမါလၢ, “ယကမၤတၢ်အဂၤမနုၤမးတသ့ဘၣ်. တၢ်ဘၣ်ကိၢ်ဘၣ်ဂီၤန့ၣ် တဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်လီၤဆီနီတမံၤဘၣ်” န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်လၢပှၤအိၣ်ဆိးလၢယဟံၣ်အဃၢၤတဂၤ မ့ၢ်ပှၤလၢအသ့ဆိကမိၣ်ထံတၢ်ထီဘိအဃိ, တၢ်ဘၣ်ကိၢ်ဘၣ်ဂီၤအလီၢ်တအိၣ်ဘၣ်နီတမံၤန့ၣ် သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. စဲ(မ) နာ်ဝဲဒၣ်လၢ တယံာ်ဘၣ်န့ၣ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဖၣ် ကဃုထံၣ်န့ၢ်က့ၤအသိလ့ၣ်လၢအလီၤမၢ်တခိၣ်အံၤ, ဒီးပှၤဃုထံၣ်န့ၢ်က့ၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲပှၤတၢ်မၢဖိ စီၤပ့းတရူး ဘၣ်အိၣ်ဝဲလၢဃိၢ်ပူၤအကတီၢ် (မၤတၢ် ၁၂:၄) န့ၣ် မ့ၢ်အသးတူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ်ဝဲဒ်သိးအံၤစ့ၢ်ကီးဧါ. စီၤပ့းတရူး ကဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်မၤအၢမၤနးအီၤသ့ၣ်သ့ၣ်ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်မၢဖိတဂၤလၢအညီနုာ်မၤဒ်တၢ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤအသးတဂၤအံၤ, “မံသပ့ၤဝဲလၢ ပှၤသုးဖိခံဂၤအဘၢၣ်စၢၤ” (:၆) န့ၣ်လီၤ. ယွၤအကလုးတဂၤတီၢ် စီၤပ့းတရူးအကပၤ, ဒီးဒုးဂဲၤဆၢထၢၣ်အီၤ (:၇) န့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤအသးအံၤ,…

တၢ်ဟ့ၣ်သါလၢယွၤ

လၢတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤန့ၣ် ပှၤကွဲးတၢ်ဒ့တၢ်အူစဲၣ်နီၤ, လူဘ့း ဘဲ(န) ဘံၣ်ထိဘ့(န) (Ludwig Van Beethoven) မ့ၢ်ပှၤဒ့တၢ်အူတၢ်ဖိလၢ အမံၤဟူသၣ်ဖျါတဖၣ်အကျါတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသံဝဲဒၣ် ဖဲ ၁၈၂၇ နံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, အနံၣ် ၂၀၀ ဃၣ်ဃၣ်ဒၣ်လဲာ်, အတၢ်ကွဲးပာ်ဖှိၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်စူကါဒံးအီၤအဖၢမုၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲပှၤမၤကွၢ် ဘံၣ်ထိဘ့(န) အ (DNA) န့ၣ်ဒီး, ဒ်ပတယာ်ဆိကမိၣ်တ့ၢ်ဝဲအသိး, အဝဲတမ့ၢ်ပှၤဟဲအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဝဲဒီး အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်လီၤဆီတဖၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤထိၣ်သတြီၤ ဘံၣ်ထိဘ့(န) အ ကၠ့(န) (genes) တဖၣ်ဒီး ပှၤအဂၤ ၁၄၅၀၀ အ ကၠ့(န) လၢအပာ်ဖျါတ့ၢ်အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တမံၤလၢတၢ်ကွဲးထါအသီၣ် (ထဲတၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢအတၤလာ်တမံၤဧိၤ) န့ၣ်ဒီး, လၢတၢ်ကမၢကမၣ်အပူၤန့ၣ် ဘံၣ်ထိဘ့(န) အပတီၢ်န့ၣ် ဖုၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘံၣ်ထိဘ့(န) တဂၤ အိၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်, ဒီးတၢ်လဲၤခီဖျိတဖၣ် လၢလၢပှဲၤပှဲၤလၢတၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢတကပၤ (တၢ်လၢအမၤဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ် အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တဖၣ် အိၣ်ပာ်စၢၤလၢအပူၤ) န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ယွၤအမူအဒါ ဒ်အဟ့ၣ်သါပှၤ တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်အိၣ်ဒီးပှၤအဂီၢ်န့ၣ် တၤလၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ,…

တၢ်လုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ်လၢယွၤအဂီၢ်

ပှၤတ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤတဘ့ၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဘျးလီၤအီၤလၢ ဟံၣ်တဖျၢၣ်အဂီၤပၤအလိၤ အါနံၣ်အါလါ, ဒီးပှၤတပာ်သူၣ်ပာ်သးအီၤ, ဒီးဘၣ်တၢ်သးပ့ၤနီၣ်အီၤ တုၤမုၢ်တနံၤ လၢအလီၤတဲာ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးတၢ်ကမၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤအီၤအဂီၢ်, ပှၤလဲၤစိာ်တၢ်ဂီၤတဘ့ၣ်အံၤဆူ ပှၤဘှီဂ့ၤမၤဂ့ၤက့ၤ တၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤတဂၤအအိၣ်န့ၣ်ဒီး, တၢ်ထံၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ဂီၤအံၤမ့ၢ် ပှၤတ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤ ရဲ(မ)ဘရဲး(ထ) (Rembrandt) အစုလီၢ် အဂ့ၤကတၢၢ်လၢ အဟါမၢ်ယံာ်တ့ၢ်ဝဲတခါ, ဒီးအမံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ, “ပှၤမဲကံၢ်ဖိ အတၢ်ယူးယီၣ်ပာ်ကဲ” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆိကမိၣ်တ့ၢ်လၢ တၢ်တ့ဒိးဒိက့ၤ တၢ်ဂီၤအိၣ်လီၤတဲာ်တ့ၢ်တဖၣ်အကျါတဘ့ၣ်ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်ဂီၤတဘ့ၣ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤအခီၣ်ထံးတဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တကီၢ်ခါန့ၣ်, တၢ်ဂီၤတဘ့ၣ်အံၤ အလုၢ်အပှ့ၤန့ၣ် ဃ့ၢ်ထီၣ်ဝဲတုၤဆူ ဒီလၣ်အကကွဲၢ် လၢအကယၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လံာ်စီဆှံ တ့ခဲၣ်ပာ်ဖျါဝဲ တၢ်ဂီၤအဂၤတဘ့ၣ်လၢ တၢ်တယာ်ဒွး မၤဆံးမၤစှၤလီၤအပှ့ၤကလံၤ, ဒီးဘၣ်တၢ်သးပ့ၤနီၣ် အလုၢ်အပှ့ၤတဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ်တဖၣ် ကဘၣ်တၢ်စိာ်ကွံာ်အီၤဆူ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ, ဒီးကတူၢ်ဘၣ်တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်, ဒီးအလုၢ်အပှ့ၤ ကဆံးလီၤစှၤလီၤဝဲအကတီၢ်ဒၣ်လဲာ်, ကစၢ်ယွၤ ကအိၣ်ဒီးအပှၤဂီၢ်မုၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ခီဖျိလၢသးစီဆှံ အတၢ်ထိၣ်ဂဲၤအပူၤ, ဝံယရှါယၤ ဒုးသ့ၣ်ညါ ယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ်, ဒီးမၤလီၤတံၢ်ဝဲဒၣ်လၢ “ပျံၤတၢ်တဂ့ၤ, အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ, ယပှ့ၤက့ၤလံနၤလီၤ.…